معرفی کتاب در خدمت و خیانت روشنفکران

در خدمت و خیانت روشنفکران  کتابی است نوشته جلال آل احمد (۱۳۰۲ – ۱۳۴۸)، نویسنده و مقاله‌نگار سیاسی و اجتماعی، درباره‌ی نقش روشنفکران ایران از روزگاران کهن تا دوران معاصر.

مؤلف این اثر را در دی ماه ۱۳۴۲، پس از جنبش ۱۵ خرداد که به گفته‌ی او، «روشنفکران در مقابلش دست‌های خود را به بی‌اعتنایی شستند» طرح‌ریزی کرد و تحریر اول آن را در اواخر سال ۱۳۴۳ آماده ساخت. پژوهشی که او بر عهده‌ی خود شناخته بود عرصه‌ی گسترده‌ای را دربرمی‌گرفت و کار یک تن نبود. آل احمد خود از این دشواری آگاه بود و از این رو، یادداشت‌های خود را در نسخه‌های محدودی تکثیر کرد و در اختیار تنی چند که صاحب‌نظرشان می‌شمرد گذاشت و از آنان برای تدوین معنایی اثر یاری خواست. وی همچنین مقالاتی از نویسندگان ایرانی و خارجی را ضمیمه‌ی کتاب خود ساخت. دو فصل این اثر به سال ۱۳۴۵ در مجله‌ی جهان نو منتشر شد. نشر کامل آن در سال‌های پیش از انقلاب همواره با دشواری روبه‌رو بود و تنها بخش‌هایی از آن به صورت نیمه‌پنهان امکان انتشار یافت. جلال، در بهمن ۱۳۴۷، در دفتر یادداشت خود نوشت: «روشنفکران در صفحه‌ی ۱۹۲ متوقف شده» و ناشر، به دستور ساواک بخش‌هایی از متن را برای «اصلاح» به او بازگردانده است. همچنین موادی از آنچه آل احمد برای درج در این کتاب فراهم آورده بود، در نقل و انتقال‌های پس از درگذشت وی، از میان رفت. سرانجام، در ۱۳۵۶، انتشارات رواق این اثر را در یک جلد و یک تكمله منتشر ساخت. در ۱۳۵۷، انتشارات خوارزمی سه فصل آن را به عنوان جلد اول سپس پنج فصل دیگر را به عنوان جلد دوم به چاپ رساند. چاپ خوارزمی در فصل سوم ضمیمه‌ای نیز از لویی ماسینیون دارد که چاپ رواق فاقد آن است. به سخن ناشر، گفتارهای جلد دوم بر پایه‌ی رهنمودهای مؤلف مرتب گشته است. در این کتاب، از یک سلسله جنبش‌های فرهنگی و اجتماعی و سیاسی سخن گفته می‌شود و گستره‌ی بحث محدود به ایران هم نیست. مؤلف پرسش‌های مهمی را مطرح می‌کند: درباره‌ی رسالت روشنفکران، میزان تأثیر روشنفکران در سرنوشت کشور و علل کاهش اعتبار این قشر در جامعه و عواملی که موجب شده است بسیاری از روشنفکران وظایف خود را فراموش کنند و به خدمت حکومت‌ها درآیند. آل احمد کوشید پاسخ این پرسش‌ها را بیابد؛ اما مدعی نبود که به حقیقت دست یافته است: «آخرین دعوی این دفتر و صاحبش این است که طرح‌کننده‌ی سؤال‌هایی باشد در تمام این زمینه‌ها که برشمردم».

منبع: فرهنگ آثار ایرانی – اسلامی / جلد سوم / نوشته‌ی علی آل داود و احمد سمیعی (گیلانی) / انتشارات سروش / چاپ دوم 1396